प्रचंड तेल साठा करणारे जगातील TOP 10 देश, संपूर्ण जगाचा तेल पुरवठा ठप्प झाला तर किती दिवसांची गरज भागेल?एक दोन दिवसात संपल इतकाचा तेलसाठा पाकिस्तानकडे…
TOP 10 Oil Reserves Countries :अमेरिका इस्त्रायल आणि इराण युद्धाचा भडका उडाला आहे. इराणने होर्मुझच्या सामुद्रधुनीवर घातलेल्या नाकेबंदीमुळे जागतिक तेल आणि वायू पुरवठा विस्कळीत झाला आहे.
जगात भीषण इंधन टंचाई निर्माण झाल्याचे चित्र पहायला मिळत आहे. अनेक देश आर्थिक संकट टाळण्यासाठी त्यांच्या सामरिक तेल साठ्यांचा वापर करावा लागत आहे. अनेक देश आपला तेल साठा वाढवण्याचा प्रयत्न करत आहेत. प्रचंड तेल साठा करणारे जगातील TOP 10 देश कोणते? संपूर्ण जगाचा तेल पुरवठा ठप्प झाला तर हे देश आपल्या सामरिक तेल साठ्यांचा माध्यमातून किती दिवसांची गरज भागवू शकतात? या TOP 10 देशांपैकी एका देशाकडे वर्षभर पुरेल इतका तेलसाठा आहे. जाणून घेऊया भारताची स्थिती काय आहे.
मध्य पूर्वेतील तणावामुळे जगात गॅस आणि इंधन टंचाई निर्माण झाली आहे. एका ताज्या सरकारी अहवालानुसार भारताकडे 250 दशलक्ष बॅरलपेक्षा जास्त कच्चे तेल आणि पेट्रोलियम उत्पादनांचा साठा आहे. हा साठा भारताची अंदाजे दोन महिन्यांची मागणी पूर्ण करण्यासाठी पुरेसा आहे. हा एकत्रित साठा देशाच्या अंदाजे 4,000 कोटी लिटर असलेल्या ऊर्जा पुरवठा साखळीसाठी सात ते आठ आठवड्यांची गरज भागवतो.
भारताचे तेलसाठे कुठे आहेत?
भारताचा तेल साठा मंगळूर, पदूर आणि विशाखापट्टणम येथील भूमिगत मोक्याच्या गुहांसह अनेक साठवणूक केंद्रांमध्ये पसरलेला आहे. एएनआयने दिलेल्या वृत्तानुसार, मोठ्या वितरण नेटवर्कचा भाग म्हणून बहुतांश तेल जमिनीवरील साठवण टाक्या, पाइपलाइन आणि सागरी जहाजांमध्ये साठवले जाते.
देशाकडे केवळ 25 दिवसांचाच राखीव साठा असल्याचा दावाही अहवालात फेटाळण्यात आला असून, प्रमुख पुरवठा साखळ्यांमधील साठ्यामुळे देशाचा राखीव साठा लक्षणीयरीत्या वाढतो, असे त्यात म्हटले आहे.
तेल साठ्यासब भारताने पर्यायी योजना देखील बनवली आहे. कच्च्या तेलाच्या आयातीच्या पद्धतीतील एका मोठ्या बदलावरही भर देण्यात आला आहे. एका दशकापूर्वी 27 देशांकडून कच्च्या तेलाची खरेदी केली जात होती, तर आता 41 देशांकडून विविध मार्गांनी खरेदी केली जाते. हे धोरण देशाच्या सर्वोत्तम हिताचे असल्याचे म्हटले जाते. होर्मुझची सामुद्रधुनी ही जगातील सर्वात महत्त्वाच्या तेल वाहतूक मार्गांपैकी एक असली तरी, अहवालात नमूद केले आहे की भारताच्या कच्च्या तेलाच्या आयातीपैकी सुमारे 40 टक्के आयात याच अरुंद सामुद्रधुनीतून होते. बहुतांश, म्हणजेच सुमारे 60 टक्के तेल रशिया, पश्चिम आफ्रिका, अमेरिका आणि मध्य आशियाकडून होणाऱ्या पुरवठ्यासह इतर मार्गांनी भारतात पोहोचते. मात्र, भारताची ऊर्जा सुरक्षा एकाच सागरी अडथळ्याच्या स्थानावर अवलंबून असण्याचे दिवस आता संपले आहेत. या मार्गातील कोणताही व्यत्यय “पुरवठ्याच्या आणीबाणीऐवजी, नियोजित पुरवठा समायोजनास” कारणीभूत ठरेल.
फेब्रुवारी 2026 पर्यंत रशिया भारताचा सर्वात मोठा कच्च्या तेलाचा पुरवठादार राहील. अहवालानुसार, अलिकडच्या वर्षांत भू-राजकीय दबाव असूनही, भारताने जी७ च्या किंमत मर्यादा नियमांचे पालन करून खरेदी सुरू ठेवली आहे. रशियन तेल खरेदी करण्यासाठी भारताने कधीही कोणत्याही देशाच्या परवानगीवर अवलंबून राहिलेले नाही. फेब्रुवारी 2026 मध्येही भारत रशियन तेलाची आयात करत होता. रशिया भारताचा सर्वात मोठा कच्च्या तेलाचा पुरवठादार राहील. रशियाकडून तेल खरेदीसाठी भारताला अमेरिकेकडून अलीकडेच 30 दिवसांची सवलत मिळाली. ज्यामुळे रशियन तेलाची खरेदी सुरू ठेवता येते. असे म्हटले जाते की, या निर्णयामुळे एक असा अडथळा दूर झाला आहे, जो कायम ठेवणे कोणाच्याही हिताचे नव्हते. जागतिक ऊर्जा बाजार स्थिर करण्यातील भारताच्या योगदानाची दखल घेण्यात आली आहे.
देशांतर्गत पातळीवर, भारताच्या इथेनॉल मिश्रण कार्यक्रमाने कच्च्या तेलाच्या आयातीवरील अवलंबित्वही कमी केले आहे. 20 मिश्रण उपक्रमामुळे आता दरवर्षी अंदाजे 44 दशलक्ष बॅरल कच्च्या तेलाची जागा घेतली जाते. दरम्यान, देशाची तेल शुद्धीकरण क्षमता प्रति वर्ष 285 दशलक्ष टनांपर्यंत वाढली आहे, जी प्रति वर्ष 210 दशलक्ष ते 230 दशलक्ष टनांच्या अंदाजित देशांतर्गत वापराच्या पातळीपेक्षा जास्त आहे. रशियन कच्च्या तेलावरील बंदीमुळे युरोपच्या बाजारपेठेत तुटवडा असूनही, या क्षमतेमुळे भारतीय रिफायनरींना इंधनाचा पुरवठा करणे शक्य झाले. त्यात पुढे असेही म्हटले आहे की, भारतीय रिफायनरी एका निश्चित ठिकाणाहून मिळणाऱ्या ठराविक साठ्यावर अवलंबून नाहीत, जे कच्च्या तेलाच्या स्रोतांमध्ये या क्षेत्राची लवचिकता दर्शवते.
पेट्रोलियम नियोजन आणि विश्लेषण कक्षाकडून मिळालेल्या माहितीवरून भारताचे गेल्या चार वर्षांपासून इंधनाचे किरकोळ दर मोठ्या प्रमाणात स्थिर राहिले आहेत. फेब्रुवारी 2022 ते फेब्रुवारी 2026 दरम्यान दिल्लीत पेट्रोलच्या दरात 0.67 टक्के घट झाली. त्याच कालावधीत पाकिस्तानात 55 टक्के आणि जर्मनीत 22 टक्के ने किंमती वाढल्या. सार्वजनिक क्षेत्रातील तेल कंपन्यांना किमती स्थिर ठेवण्यासाठी मोठे आर्थिक नुकसान सोसावे लागले. अहवालानुसार, या कंपन्यांना पेट्रोल आणि डिझेलवर 24,500 कोटी रुपये आणि एलपीजीवर अंदाजे 40,000 कोटी रुपयांचे नुकसान झाले आहे.
सामरिक तेल साठे म्हणजे काय?
सामरिक तेल साठा म्हणजे असा साठा जो सरकार विशेषतः संकटकाळात वापरण्यासाठी राखून ठेवला जातो. अर्थव्यवस्थेला धक्क्यांपासून वाचवणे हा त्याचा उद्देश असतो. आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संस्थेच्या सदस्य देशांना किमान 90 दिवसांच्या तेल आयातीइतका साठा राखणे बंधनकारक आहे. हा साठा भूमिगत गुहांमध्ये किंवा मोठ्या टाक्यांमध्ये साठवला जातो.
सर्वाधिक तेल साठा करणारे जगातील TOP 10 देश
1 चीन
सर्वाधिक तेल साठा करणारे जगातील TOP 10 देशांच्या यादीत चीन पहिल्या स्थानावर आहे. चीन आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संस्थेचा सदस्य नाही, परंतु हे देश वेगाने साठे तयार करत आहे. चीनकडे जगातील सर्वात मोठे सामरिक तेल साठे असून, त्यात अंदाजे 900 दशलक्ष बॅरल कच्चे तेल आहे. म्हणजेच चीनला वर्षभराची गरज भागू शकते.
2 अमेरिका
अमेरिकेकडे जगातील सर्वात मोठा सामरिक तेलसाठा आहे. अमेरिकेकडे अंदाजे 415 दशलक्ष बॅरल तेलसाठा आहे. अलीकडच्या काळात, तेलाच्या किमती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी अमेरिकेने आपल्या साठ्यातून तेल वापरले.
3 यूके
यूकेच्या ऊर्जा सुरक्षा आणि नेट झिरो विभागाच्या माहितीनुसार सामरिक साठ्यात अंदाजे 38 दशलक्ष बॅरल कच्चे तेल आणि 30 दशलक्ष बॅरल शुद्ध केलेला तेल साठा आहे. हा साठा अंदाजे 90 दिवस पुरेल असा अंदाज आहे. 26 फेब्रुवारीपर्यंतची ही आकडेवारी आहे.
4 जपान
जपानकडे 30 कोटी बॅरलपेक्षा जास्त तेलसाठा आहे. जपानला हा साठा 200 दिवसांपेक्षा जास्त काळ पुरवठा कायम ठेवण्यास मदत करु शकतो.
5 दक्षिण कोरिया
दक्षिण कोरियाकडे सुमारे 100 दशलक्ष बॅरलचा मोठा सामरिक तेलसाठा असून, तो त्याच्या मजबूत औद्योगिक अर्थव्यवस्थेला आधार देतो.
6 भारत
भारताने आपले सामरिक साठेही वेगाने विकसित केले आहेत. ऊर्जा सुरक्षा वाढवण्यासाठी भारत त्यात सातत्याने वाढ करत आहे. अहवालानुसार, भारताकडे अंदाजे 39 दशलक्ष बॅरल तेल आहे.
7 युरोपियन युनियन
जर्मनी, फ्रान्स, स्पेन आणि इटलीसह युरोपियन युनियनचे सदस्य देश हे आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संस्थेचे (IEA) सदस्य देखील आहेत. त्यांच्याकडे सामरिक तेलसाठेही आहेत.
8 जर्मनी
जर्मन अर्थ मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, जर्मनीकडे 110 दशलक्ष बॅरल कच्चे तेल आणि 67 दशलक्ष बॅरल तयार पेट्रोलियम उत्पादने आहेत, जी सरकारकडे साठवून ठेवण्यात आली आहेत आणि काही दिवसांत वितरित केली जाऊ शकतात.
9 फ्रान्स
फ्रान्सने 2024 च्या अखेरीस आपल्या साठ्यात अंदाजे 120 दशलक्ष बॅरल कच्चे तेल आणि तयार उत्पादने असल्याची माहिती दिली आहे. ही सार्वजनिकरित्या उपलब्ध असलेली नवीनतम आकडेवारी आहे.
10 पाकिस्तान
सर्वात कमी तेल साठा हा पाकिस्तानकडे आहे. एक दोन दिवसात संपले इतकाचा तेलसाठा पाकिस्तानकडे आहे.
